Τα γεγονότα της ιστορικής Μάχης

Η στρατιωτική ιδιοφυΐα του Γεωργίου Καραϊσκάκη είχε ήδη διαμορφώσει ένα σχέδιο που προδιέγραφε το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα για τις περιστάσεις. Τις βραδινές ώρες της 17ης Νοεμβρίου 1826, στο στρατηγείο του στο Δίστομο, παρουσιάστηκε ο απεσταλμένος του ηγουμένου της Μονής Ιερουσαλήμ της Δαύλειας. Ήταν ο Αραχωβίτης μοναχός Παφνούτιος Χαρίτος, ο οποίος αποκάλυψε στον Καραϊσκάκη το σχέδιο του Μουστάμπεη για την κατάληψη της Αράχωβας.

Το εκστρατευτικό σώμα των περίπου 2500 Τουρκαλβανών βρισκόταν τότε στη Δαύλεια, ενώ ο Μουστάμπεης, μαζί με τον Κεχαγιάμπεη και άλλους υψηλόβαθμους αξιωματούχους, διανυκτέρευαν στο Μοναστήρι της Ιερουσαλήμ. Ο Καραϊσκάκης, μόλις πληροφορήθηκε ότι ο εχθρός επρόκειτο να κινηθεί προς την Αράχωβα, δεν έσπευσε να καταλάβει τα στενά για να προστατεύσει απλώς το χωριό. Αντίθετα, έστειλε μια μικρή μόνο δύναμη στην περιοχή και διέταξε τους οπλαρχηγούς του να κυκλώσουν την Αράχωβα από τα δυτικά και τα ανατολικά. Ο ίδιος σχεδίαζε να κινηθεί από το Ζεμενό προς την Αράχωβα, αφού πρώτα περνούσε η κύρια δύναμη των στρατευμάτων του Μουστάμπεη.

Οι οπλαρχηγοί Γαρδικιώτης Γρίβας και Βάγιας έφθασαν στην Αράχωβα στις 18 Νοεμβρίου 1826 με περίπου 500 άνδρες. Την επόμενη ημέρα εμφανίστηκαν οι Αρβανίτες του Μουστάμπεη να κατεβαίνουν από τον Παρνασσό, από τη θέση «Μάνα». Μόλις αντιλήφθηκαν ότι το χωριό ήταν αποκλεισμένο, άρχισαν να πυροβολούν και η σύγκρουση γενικεύτηκε. Ταυτόχρονα ο οπλαρχηγός Χατζηπέτρος, με δύναμη περίπου 400 ανδρών, κατέβαινε από την απέναντι πλαγιά του Παρνασσού για να ενισχύσει τους Έλληνες.

Η μάχη ήταν ιδιαίτερα σφοδρή γύρω από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και στα γύρω σπίτια. Εκείνη τη στιγμή κατέφθασε και το κύριο σώμα των Τουρκαλβανών με επικεφαλής τον Μουστάμπεη και τον Κεχαγιάμπεη, προερχόμενο από το Ζεμενό, με αποτέλεσμα η επίθεση να γενικευτεί.

Τα οθωμανικά στρατεύματα άρχισαν να καταλαμβάνουν τα ανατολικά σπίτια της Αράχωβας και να προωθούνται προς το κέντρο του χωριού, ενώ παράλληλα εγκαταστάθηκαν στα υψώματα πάνω από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και στον λόφο Λυκότρουπο, βορειοανατολικά της Αράχωβας.

Την κρίσιμη αυτή στιγμή εμφανίστηκε ο Καραϊσκάκης με περίπου 800 άνδρες, ερχόμενος από το Ζεμενό και καταδιώκοντας την κύρια δύναμη των Τουρκαλβανών που είχε ήδη φθάσει στην Αράχωβα. Οι Τουρκαλβανοί άρχισαν να διασκορπίζονται προς την κατεύθυνση των Δελφών, ενώ δέχονταν ταυτόχρονα επίθεση από τα σώματα των οπλαρχηγών Δυοβουνιώτη και Πανουργιά, που ανέβαιναν από την Άμφισσα προς ενίσχυση των ελληνικών δυνάμεων.

Οι Τουρκαλβανοί, αντιλαμβανόμενοι τη δυσμενή θέση τους, ζήτησαν αρχικά συνθηκολόγηση με όρους. Η πρόταση αυτή δεν έγινε δεκτή από τους Έλληνες οπλαρχηγούς Περραιβό και Ρούκη, τους οποίους είχε αποστείλει ο Καραϊσκάκης. Από εκείνη τη στιγμή εφαρμόστηκε αυστηρά η τακτική της περικύκλωσης και του πλήρους αποκλεισμού των εχθρικών δυνάμεων.

Στις 22 Νοεμβρίου 1826 σκοτώθηκε ο Μουστάμπεης, γεγονός που προκάλεσε μεγάλη σύγχυση στο οθωμανικό στρατόπεδο. Οι Τουρκαλβανοί ζήτησαν εκ νέου συνθήκη παράδοσης, η οποία όμως απορρίφθηκε και πάλι από τους Έλληνες.

Στις 24 Νοεμβρίου 1826 ξέσπασε σφοδρή χιονοθύελλα στην περιοχή του Παρνασσού. Ο ισχυρός παγωμένος βόρειος άνεμος και το πυκνό χιόνι που έπεφτε έφεραν τους Τουρκαλβανούς σε εξαιρετικά δύσκολη θέση. Μη έχοντας άλλη επιλογή, επιχείρησαν να διασπάσουν τον ελληνικό κλοιό, κατευθυνόμενοι προς τα βορειοανατολικά, προς τα υψώματα της «Μάνας».

Στην απέλπιδα αυτή προσπάθεια διαφυγής, οι Έλληνες επιτέθηκαν εναντίον τους και άρχισαν να τους καταδιώκουν προς τα υψώματα του Παρνασσού. Η καταδίωξη συνεχίστηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας. Όσοι από τους Τουρκαλβανούς κατόρθωσαν να φθάσουν στη Δαύλεια υπέκυψαν τελικά στις κακουχίες και στο δριμύ ψύχος.

Την 25η Νοεμβρίου 1826 ο Αρχιστράτηγος Καραϊσκάκης περιήλθε το πεδίο της μάχης και διαπίστωσε το μέγεθος της καταστροφής που είχε υποστεί η εχθρική δύναμη. Περίπου 1300 Τουρκαλβανοί είχαν σκοτωθεί, ενώ 200 αιχμαλωτίστηκαν και σημαντικά λάφυρα περιήλθαν στους Έλληνες.

Στη συνέχεια ο Καραϊσκάκης μετέβη στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου της Αράχωβας, όπου προσευχήθηκε με ευλάβεια και ευχαρίστησε τον προστάτη Άγιο για τη βοήθεια που, σύμφωνα με την πίστη των αγωνιστών, συνέβαλε στη νικηφόρα έκβαση της μάχης.