Το Πανηγυράκι της Αράχωβας: θρησκευτική γιορτή ή εθνικοθρησκευτικός εορτασμός;

Ένα ερώτημα που θέτετε πολλοί είναι, αν το πανηγυράκι της Αράχωβας αποτελεί εθνικοθρησκευτική γιορτή. Πρόκειται για ένα ζήτημα που θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο μακράς συζήτησης.

Καταρχάς, στο πανηγυράκι μας τιμώνται δύο βασικά στοιχεία: Αφενός η μνήμη του Αγίου Γεωργίου, μαζί με τα πανάρχαια έθιμα που συνοδεύουν τη λατρεία του, και αφετέρου η επέτειος της ιστορικής Μάχης της Αράχωβας (18–24 Νοεμβρίου 1826), η οποία συνεορτάζεται συμβολικά κατά τη διάρκεια του τριήμερου εορτασμού.

Εύλογα τίθεται το ερώτημα, πώς είναι δυνατόν να συνδέονται δύο γεγονότα που ανήκουν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές: Ένα θρησκευτικό γεγονός, η εορτή του Αγίου Γεωργίου στις 23 Απριλίου, κι ένα εθνικό γεγονός, η μάχη της Αράχωβας τον Νοέμβριο του 1826. Η απάντηση βρίσκεται στην τοπική παράδοση, σύμφωνα με την οποία η χάρη και η βοήθεια του Αγίου Γεωργίου συνέβαλαν καθοριστικά στη νικηφόρα έκβαση της μάχης, υπό τον Γεώργιο Καραϊσκάκη. Έτσι, δημιουργήθηκε μια βιωματική σύνδεση ανάμεσα στο θρησκευτικό και το ιστορικό στοιχείο.

Η σύνδεση αυτή ενισχύθηκε ιδιαίτερα μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως επισημαίνουν οι Λαογράφοι, η ελληνική κοινωνία της μεταπολεμικής περιόδου αναζήτησε την ταυτότητά της μέσα από τις αξίες της Θρησκείας και του Έθνους. Στην Αράχωβα, μετά το 1950, η ανάγκη αυτή έγινε εντονότερη, λόγω και των τραυματικών εμπειριών που είχαν προηγηθεί: Η Τουρκοκρατία και η Μάχη της Αράχωβας, η Κατοχή και ο Εμφύλιος πόλεμος. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το θρησκευτικό στοιχείο συνδέθηκε στενότερα με το εθνικό στον εορτασμό του πανηγυριού.

Έτσι, το λατρευτικό-θρησκευτικό στοιχείο συνυπάρχει πλέον αρμονικά με το εθνικό-ηρωικό, όπως το βιώνουν οι ίδιοι οι Αραχωβίτες. Ο συνεορτασμός αυτός προσέδωσε ιδιαίτερη ζωντάνια στο πανηγυράκι, με αποτέλεσμα η νικηφόρα μάχη της Αράχωβας (Νοέμβριος 1826) να τιμάται συμβολικά και κατά τη διάρκεια του τριήμερου πανηγυριού του Αγίου Γεωργίου. Η μορφή αυτή του εορτασμού έχει κατοχυρωθεί και θεσμικά, καθώς με το Π.Δ. 447/17-6-1976 το πανηγυράκι αναγνωρίζεται ως εθνικοθρησκευτική γιορτή.

Ωστόσο, η επικράτηση αυτού του χαρακτηρισμού, ιδιαίτερα στη βιβλιογραφία του εξωτερικού, είχε και ορισμένες αρνητικές συνέπειες. Σε κάποιες περιπτώσεις, παλαιά θρησκευτικά έθιμα της πανάρχαιας λατρείας του Αγίου Γεωργίου ατόνησαν ή εξέλειπαν, ενώ σε άλλες, αποδόθηκαν εσφαλμένες ερμηνείες σε παραδοσιακά στοιχεία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το τραγούδι του πανηγυριού, όπου οι «τρεις λυγερές» ταυτίστηκαν με τις Μεγάλες Δυνάμεις και ο «δράκος» με την Τουρκία, ερμηνείες που δεν ανταποκρίνονται στην αρχική λαογραφική τους σημασία.

Τι είναι, λοιπόν, τελικά το πανηγυράκι της Αράχωβας;

Η πιο ακριβής προσέγγιση είναι ότι πρόκειται για μια τριήμερη γιορτή με κύριο χαρακτήρα θρησκευτικό, στην οποία έχουν ενσωματωθεί και εθνικά στοιχεία. Είναι, δηλαδή, μια θρησκευτική γιορτή προς τιμήν του Αγίου Γεωργίου, με βαθιές και αρχαιότατες καταβολές που συνδέονται ακόμη και με προχριστιανικές λατρευτικές πρακτικές, πάνω στις οποίες προστέθηκαν μεταγενέστερα τα ιστορικά κι εθνικά στοιχεία.

Ο θρησκευτικός χαρακτήρας της είναι πρωταρχικός, καθώς συνδέεται με τη λατρεία του Αγίου και με έθιμα μοναδικής αυθεντικότητας που διασώζονται στο χρόνο. Παράλληλα, ο εθνικός χαρακτήρας σχετίζεται με τη μνήμη της μεγάλης νίκης των Ελλήνων κατά των Τουρκαλβανών του Μουστάμπεη, τον Νοέμβριο του 1826, μιας νίκης που αναζωπύρωσε την Επανάσταση στη Στερεά Ελλάδα κι έχει χαρακτηριστεί ως «Ανάσταση της Επαναστάσεως».

Ο εορτασμός αρχίζει το απόγευμα της παραμονής της εορτής του Αγίου Γεωργίου (22 Απριλίου) και συνεχίζεται τις επόμενες τρεις ημέρες (23, 24 και 25 Απριλίου). Στις περιπτώσεις όπου το Πάσχα εορτάζεται μετά τις 23 Απριλίου, η μνήμη του Αγίου Γεωργίου μετατίθεται για τη Δευτέρα του Πάσχα, σύμφωνα με την εκκλησιαστική τάξη.

Ακριβέστερα, το Πανηγυράκι της Αράχωβας συνιστά πρωτίστως θρησκευτική γιορτή, η οποία, κατά τη νεότερη ιστορική περίοδο, ενσωμάτωσε και εθνικά χαρακτηριστικά συνδεόμενα με τη Μάχη της Αράχωβας (1826).

————————————————————————–

Υ.Γ.

Τα σημαντικότερα εθνικά στοιχεία της γιορτής του πανηγυριού είναι τα εξής:

1. H αραχωβίτικη σημαία που φέρεται από τέσσερις φουστανελοφόρους στη διάρκεια της αυριανής λιτανείας (22/4).

2. Ο ανηφορικός δρόμος νέων – ανδρών – γερόντων που διεξάγεται ανήμερα της γιορτής του Αγίου Γεωργίου (ανήμερα της εορτής 23/4).

3.Το τρισάγιο στη μνήμη των αγωνιστών της Μάχης της Αράχωβας (τρίτη ημέρα πανηγυριού).

4. Η λανθασμένη νοηματοδότηση του τραγουδιού “Πανηγυράκι γίνεται ψηλά στον Αι- Γιώργη”

Για τα εθνικά στοιχεία θα αναφερθούμε σε επόμενο σημείωμα.